دکتر [نام خانوادگی]
متخصص روانپزشکی و روانکاوی بالینی
عضو انجمن روانکاوی ایران | شماره نظام: ۲۱۶۸
متخصص روانپزشکی و روانکاوی بالینی
عضو انجمن روانکاوی ایران | شماره نظام: ۲۱۶۸
خلاصه کیس:
مراجع، زنی ۵ ماهه باردار با سابقه سقط جنین، از همسرش شکایت دارد که در یک دعوا بر سر رفتن به برج میلاد (به دعوت خواهرشوهر)، کنترل خود را از دست داده و گوشی موبایل او را به دیوار کوبیده و حتی به سرش ضربه زده است. داستان ظاهری ساده است: زن به دلیل شرایط جسمانی تمایلی به رفتن نداشته، اما همسرش اصرار کرده و در نهایت به خشونت کشیده شده است. اما در لایههای زیرین، داستانی کاملاً متفاوت جریان دارد: زن اعتراف میکند که انگیزه اصلیاش برای نرفتن، «حسادت» به خواهرشوهر موفق و مستقل بوده است. او با پنهان کردن این حسادت پشت نقاب «بیماری» و «ترس»، همسرش را در موقعیتی قرار داده که ناخواسته نقش «مقصر» و «بیتوجه» را بازی کند. این کیس نمونهای عالی از نحوه تبدیل شدن یک احساس درونی (حسادت) به یک فاجعه بیرونی (خشونت خانگی) از طریق مکانیزمهای پیچیده روانی است.
این کیس فراتر از یک دعوای زناشویی ساده است؛ اینجا ما شاهد یک درام نارسیسیستیک (Narcissistic Drama) هستیم که در آن هر دو طرف بازیگران ناآگاهی هستند که نقشهایی را اجرا میکنند که توسط ناخودآگاهشان دیکته شده است.
طبق نظریه ملانی کلاین (Melanie Klein) و بیون (Bion), مراجع احساسات غیرقابل تحمل خود (حسادت، احساس حقارت، ترس از دیده نشدن) را از طریق مکانیزم همانندسازی فرافکنانه (Projective Identification) به همسرش منتقل کرده است. او نمیتواند بپذیرد که «من به خواهرشوهرم حسودی میکنم چون او موفق است و من خانهدار». بنابراین، این احساس را به بیرون پرتاب میکند و آن را به شکل «همسر من فقط به فکر خواهرش است و من را نادیده میگیرد» تجربه میکند. با این کار، او همسرش را وارد یک سناریوی از پیش تعیین شده میکند: اگر همسر اصرار کند به برج برویم، یعنی «بیتوجه» است؛ اگر مخالفت کند، یعنی «تحت تأثیر خواهرش نیست» (که باز هم تایید کننده ترس اوست). در نهایت، با ایجاد تنش و گریه، همسر را به نقطه انفجار میکشاند و خشونت او، تاییدی بر این باور میشود که «او هیولا است و من قربانی». این چرخه معیوب، خودکامبخشی (Self-Fulfilling Prophecy) نام دارد.
مراجع دچار نوعی نارسیسیسم آسیبپذیر (Vulnerable Narcissism) است. او انتظار دارد همسرش بدون اینکه چیزی بگوید، نیازهایش را بخواند («اگر دوستم داشت، باید میفهمید که نمیخواهم بروم»). این انتظار، ریشه در کودکی دارد؛ جایی که کودک یاد گرفته برای دریافت محبت، باید «نیازمند» و «ضعیف» باشد تا والدین مراقبش باشند. در بزرگسالی، این الگو به رابطه زناشویی تسری مییابد. مراجع با بیان نکردن صریح نیازهایش («من حسودی میکنم»، «میترسم مقایسه شوم») و در عوض استفاده از علائم جسمانی («کمردرد»، «ترس از سقط»)، همسرش را در جایگاه «کودک بیمسئولیت» قرار میدهد. وقتی همسر این انتظارات را برآورده نمیکند، مراجع دچار خشم نارسیسیستیک (Narcissistic Rage) میشود که در این کیس به صورت گریههای شدید و در نهایت تحریک واکنش خشن همسر بروز کرده است.
«چرا دنبال بهانه میگردی که شوهرت رو ناکارآمد، بیکفایت و ضعیف جلوه بدی؟ چرا اینطوری دوست داری این اتفاق بیفته؟»
درمانگر در این جلسه با استفاده از تکنیکهای رواندرمانی تحلیلی (Psychodynamic Psychotherapy) و طرحواره درمانی (Schema Therapy), توانست لایههای پنهان ذهن مراجع را آشکار کند.
درمانگر با درخواست از مراجع برای ساختن یک «سناریوی خوشبینانه» از همان ماجرا، او را مجبور کرد تا از موضع دفاعی خارج شود. در این فرآیند، مراجع خودش اعتراف کرد: «این کارو کردم که نرم با اینا بیرون... واقعاً این کارو نکردم که حالم خوب نبود.» این لحظهی بینش (Insight)، نقطه عطف درمان بود. تا زمانی که مراجع در انکار بود («من فقط ترسیدم»، «کمردرد داشتم»)، هیچ تغییری ممکن نبود. اما به محض اینکه پذیرفت انگیزه اصلیاش «حسادت» بوده، قدرت تغییر به دست او بازگشت. درمانگر نشان داد که مشکل، رفتار همسر نیست؛ مشکل، ناتوانی مراجع در مدیریت احساسات پیچیدهی خودش است.
درمانگر از استعارهی «پلها» استفاده کرد تا به مراجع نشان دهد چگونه از مکانیزمهای دفاعی به عنوان پناهگاه استفاده میکند. مراجعه به مادر، گریه کردن، و تمرکز بر علائم جسمانی، همه «پلهایی» هستند که مراجع برای فرار از مواجهه با واقعیت (حسادت، ترس از مقایسه) میسازد. جمله کلیدی: «بعضی از پلها اصولاً هم کمکاند هم کمک کاذب... اگه ما خرابشون بکنیم تازه آباد میشیم.» پیام درمانگر این بود: تا زمانی که مراجع به این پلها پناه ببرد، هرگز رشد نخواهد کرد. او باید یاد بگیرد که در برابر احساسات سخت (مثل حسادت) بایستد، به جای اینکه آنها را به بیرون پرتاب کند و دیگران را مقصر بداند. این فرآیند دردناک است، اما تنها راه رسیدن به تمایز یافتگی (Differentiation of Self) و بلوغ عاطفی است.
درمانگر مراجع را تشویق کرد تا مسئولیت کامل احساسات و رفتارهایش را بپذیرد. جمله «من همسرمو دوست دارم و پذیرفتمش»* نه یک شعار، بلکه یک اعلامیهی جنگ علیه الگوی قدیمی است. وقتی مراجع بپذیرد که همسرش گذشتهای داشته و او این گذشته را با تمام نقصهایش پذیرفته، دیگر نیازی به تکرار مدام آن و استفاده از آن به عنوان سلاح در دعواها ندارد. این پذیرش، چرخهی «قربانی-جلاد» را میشکند. دیگر خبری از «من بیچارهام و او هیولا» نیست. در عوض، دو انسان بالغ وجود دارند که هر کدام مسئولیت احساسات و رفتارهای خود را بر عهده میگیرند. این بلوغ عاطفی، تنها راه نجات از خشونتهای کلامی و فیزیکی آینده است.
«اگه بتونی بگی چرا این کارو کردی، خیلی گرهگشایی بزرگ اتفاق میفته... چرا دنبال بهانه میگردی که شوهرت رو ناکارآمد جلوه بدی؟»
کلیدواژه این کیس، «گذار از انفعال به عاملیت» (From Passivity to Agency) است. مراجع سالها در نقش «دختر کوچکِ نیازمندِ محافظت» گیر کرده بود و حالا در نقش «همسرِ قربانیِ بیتوجه» تکرار میکند. درمان به او نشان داد که او قربانی نیست؛ او خالق این درام است. او با انتخابهای ناخودآگاهش (پنهان کردن حسادت، استفاده از بیماری به عنوان ابزار)، همسرش را به سمت خشونت هل داده است. آزادی واقعی زمانی آغاز میشود که مراجع بپذیرد: «من حسودی میکنم، و این اشکالی ندارد. اما من مسئولم که این حسادت را چگونه مدیریت کنم.» این پذیرش، قدرت را از دست «دیگران» (همسر، مادر، خواهرشوهر) خارج کرده و به خود او بازمیگرداند. این دردناکترین اما ضروریترین مرحله برای تبدیل شدن از یک «کودک ابدی» به یک «زن بالغ» است.
شکستن این چرخهها و یافتن الگوهای پنهان رفتاری، نیازمند راهنمایی تخصصی و شجاعانه است.
رزرو وقت مشاوره تخصصی