وقتی ترس از همسایه، تمام خانه را تسخیر می‌کند

این نوشتار با الهام از یک پروندهٔ بالینی و با جزئیات تغییریافته نوشته شده؛ هر شباهتی با اشخاص واقعی، تصادفی است.

«من دو ساعت مرده بودم. بعد برگشتم. حالا این‌جا نشسته‌ام و هر صدایی از پله‌ها، برایم صدای همان دو ساعت است.» این را زنی می‌گفت که دو سکتهٔ مغزی را پشت سر گذاشته، تنها زندگی می‌کرد و یک چیز از همه‌چیز بیشتر آزارش می‌داد: همسایهٔ طبقه پایین — مردی درگیر اعتیاد و کارهای تاریک. خانهٔ او پر از قفل و دوربین بود؛ و قلبش پر از صدای پا.

دو ساعت آن‌سوی رود

قبل از هر چیزی، باید به همان دو ساعت نگاه کنیم. کسی که یک‌بار از لبهٔ مرگ برگشته، دیگر نمی‌تواند وانمود کند مرگ یک خبرِ دور است. سؤالِ «می‌میرم؟» دیگر یک فکر فلسفی نیست؛ وسطِ آشپزخانه نشسته است. روانکاویِ وجودی می‌گوید این یعنی اضطراب مرگ بدون سپر وارد زندگی شده؛ و روان، برای اینکه این اضطرابِ بی‌شکل را قابل مهار کند، به یک شیء قابل تصویر آویخته‌اش می‌کند.

و چه شیئی آماده‌تر از همسایهٔ معتادِ طبقهٔ پایین؟

همسایه: قلابِ ترس، نه علتِ آن

این مهم‌ترین جملهٔ این نوشتار است: همسایه علتِ ترس نیست؛ قلابِ ترس است. ترسِ اصلی جای عمیق‌تری نشسته: مرگی که یک‌بار چشیده شده، بدنی که یک‌بار خیانت کرده، و تنهایی‌ای که هر روز بزرگ‌تر می‌شود. ذهن نمی‌تواند مستقیم به خورشید نگاه کند؛ پس نور را روی یک دیوار می‌اندازد.

برای همین است که منطق کار نمی‌کند. دخترش می‌گوید «او کاری به تو ندارد» و حق هم با دختر است؛ اما گره‌ای که درون بسته شده، با منطق دربارهٔ یک شیء بیرونی باز نمی‌شود. اگر این الگو را در خودت یا مادرت می‌بینی، مرد منظم را هم بخوان؛ آن‌جا هم کنترلِ بیرونی، نقابِ ترسِ درونی بود.

قفل‌ها چرا آرامش نمی‌آورند؟

قفل پشت‌بند و دوربین بد نیست؛ اما مثل بانداژ روی زخمِ اشتباه است. آن «شیءِ آزارنده» بیرونِ در نیست؛ در حافظهٔ بدن است، در همان دو ساعت، در همان سکته. برای همین هر چقدر قفل اضافه می‌شود، آرامش اضافه نمی‌شود. دنیا در ذهنِ ترسیده دو تکه شده — امن و ناامن — و «بد» باید بیرون دیوار بماند. اما بدِ این داستان، مهمانِ درون است.

ترس، گاهی آخرین هم‌نشین

و حالا تلخ‌ترین و مهم‌ترین بخش: ترسِ این زن، هم‌نشینِ اوست. زنی که فرزندانش دورند، بدنش دو بار او را ترک کرده، و پولِ نرسیدهٔ پسرش هر ماه یادآوری می‌کند که «اولویت نیستم» — برای او ترس، به معنای واقعی کلمه، آخرین چیزی است که هر روز با او حرف می‌زند. پولِ نیامده، در قلبِ مادر، «دلم برایت تنگ شده»ی نیامده است.

برای همین، اگر یک‌شبه ترس را از او بگیریم و جای خالی‌اش را با هیچ پیوند انسانی‌ای پر نکنیم، چیزی فرومی‌ریزد. هدف، کشتنِ ترس نیست؛ اهلی کردنِ ترس است — و نشاندنِ آرام‌آرامِ یک هم‌نشین انسانی به جایش. دربارهٔ سکوت‌ها و غیبت‌هایی که بین عزیزان دیوار می‌سازد، وقتی شوهر قهر می‌کند را هم بخوان.

فرزندان: راه‌حل نده، حضور بده

راه پارسنگ: اهلی کردن ترس، نه کشتن آن

ما در پارسنگ با این پرونده سه‌قدم برمی‌داریم. قدم اول، صداقت پزشکی: اضطراب بعد از دو سکته، گاهی دارو می‌خواهد؛ ارزیابی زیر نظر پزشک، در کنار روان‌درمانی، حکمتِ درمان است نه ضعف. دربارهٔ افسردگی‌هایی که پشتِ جسم پنهان می‌شوند، افسردگی پنهان را بخوان. قدم دوم، اهلی‌کردن: تکنیک‌های تنفس، routine ثابت، و «وقتِ نگرانی». قدم سوم، کل‌نگری: خواب، مزاج و تغذیه — در سالمند، معدهٔ سردِ شب، خوابِ ترسناک می‌سازد. و بالای همهٔ این‌ها: یک جلسهٔ منظم؛ صدایی که هر هفته، سرِ وقت، آن سوی خط است.

سوالات متداول

مفید مقصودیروانشناس بالینی | پروانهٔ نظام روانشناسی: ۲۱۶۸ | دربارهٔ من

مطالعهٔ بیشتر